5941 sayılı Çek Kanunu gerek bankalara ve gerekse keşidecilere çek konusunda önemli bazı mükellefiyetler getirmiştir. Bu mükellefiyetler bir yandan bankaların çek hesabı açtığı müşterilerini titizlikle seçmelerini amaçlamış diğer yandan da karşılıksız çek keşidesini önlemeyi öngörmüştür.

GİRİŞ

Hukuki niteliği itibariyle bir ödeme aracı olan çek Türk Ticaret Kanunu (780 vd.) ve Çek Kanunu’nda (ÇK) düzenlenmiş bir kıymetli evraktır.

Çek bir banka üzerine çekilmekte ve bir nakdin ödenmesini temin etmektedir. Bu durumda bir kimsenin çek keşide edebilmesi için bankada hesabının bulunması, kendisine çek anlaşmasına binaen bir çek karnesinin verilmiş olması gerekir. Keşideci, çek hesabının bulunduğu banka üzerine çek keşide etmek suretiyle hamile ödeme yapılmasını sağlamaktadır. Hamilin çeki ibraz ederek, karşılığının ödenmesini talep yetkisi, banka ile keşideci arasındaki çek anlaşmasına dayanmaktadır.

5941 sayılı Çek Kanunu gerek bankalara ve gerekse keşidecilere çek konusunda önemli bazı mükellefiyetler getirmiştir. Bu mükellefiyetler bir yandan bankaların çek hesabı açtığı müşterilerini titizlikle seçmelerini amaçlamış diğer yandan da karşılıksız çek keşidesini önlemeyi öngörmüştür.

Çekle ödemelerin sağlığa kavuşturulması ve gerek keşidecinin gerekse hamillerin zarara uğramasının önlenmesi açısından muhatap bankanın hukuki sorumluluğunu inceleyeceğiz.

A. ÇEK KAVRAMI

Çek, bankadaki çek hesabından gerekli ödeme ve aktarmayı yapabil- mek için bankaya talimat ve yetki veren bir kıymetli evraktır.

Ekonomik açıdan çek, nakit kullanmaksızın ödeme yapılmasını sağ- layan bir ödeme aracıdır. Düzenleyen bu sayede, çalınma ve kaybolma riskleri karşısında nakit para taşıma yükünden kurtulmaktadır.

Hukuki niteliği itibariyle havale mahiyetinde olan çekin, belli şekil şartlarına tabi, yazılı biçimde yapılan, kayıtsız şartsız bir ödeme emri ni- teliğinde olması gerekir. Eğer çek üzerinde yazılı bulunan “belirli bir be- delin ödenmesi”, herhangi bir kayıt ve şarta bağlı kılınmışsa, bu senet çek olarak kabul edilemez.

Çekte yasal olarak bulunması gereken zorunlu unsurlardan birinin eksikliği çek niteliğinin kaybına neden olur. 6102 sayılı TTK’da çekin unsurları gösterilmiştir:

Unsurlar
MADDE 780/1

Çek;
a) Senet metninde “çek” kelimesini ve eğer senet Türkçe’den başka bir dille yazılmış ise o dilde “çek” karşılığı olarak kullanılan kelimeyi,
b) Kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havaleyi, c) Ödeyecek kişinin, “muhatabın” ticaret unvanını,
d) Ödeme yerini,
e) Düzenlenme tarihini ve yerini, f) Düzenleyenin imzasını,
içerir.

B. MUHATAP OLMA EHLİYETİ

Türk hukukunda çeklerde, muhatap olarak ancak bir bankanın gös- terebileceği kabul edilmiştir. Çekin, sadece bir banka üzerine keşide edi- leceğini kabul eden TTK’da bankanın ne olduğu da belirtilmiştir. TTK m.
815 hükmüne göre banka, bankalar kanununa tabi müesseseler olarak kabul edilmiştir.

Bankanın tanımı
MADDE 815/1

Bu Kısımda geçen “banka”dan amaç, Bankacılık Kanunu’na tabi olan kuruluşlardır. Ancak, ödeme yeri Türkiye dışında olan çekler hak- kında “banka” teriminden hangi kuruluşların anlaşılacağı ödeme yeri hukukuna göre belirlenir.

5411 sayılı Bankacılık Kanunu’na göre ise “banka” ibaresine, Türki- ye’de kurulmuş ve kurulacak bankalar ile yabancı ülkelerde kurulmuş olup da Türkiye’de şube açmak suretiyle faaliyete geçecek olan bankalar tabidir.2 Bu kapsam dışında bir müessesenin ya da bir kişinin muhatap olarak gösterildiği senetler çek hükmünde sayılamaz.

Çek hesabı açılmış bankaya muhatap banka denilir. Muhatap banka- nın ticaret unvanı A.Ş. olarak çekte yer almalıdır. Bu husus, çeklerde bulunması gereken zorunlu unsurlardan biridir.

C. ÇEKTE MUHATABIN HUKUKİ SORUMLULUĞU

Uygulamada bankalar ile keşideci ve hamiller arasındaki uyuşmazlık- lar yoğun biçimde mahkemelerin önüne gelmeye devam etmektedir. Son dönemde dikkati çeken başka husus, muhatap banka ile hamiller ara- sındaki uyuşmazlıkların ve buna bağlı olarak bankaların sorumluluğuna yönelik kararların artış göstermiş olmasıdır. Bunun nedeni muhatap ban- kanın işlevine yeni bir boyut getiren 5941 sayılı Çek Kanunu’nun düzen- lemeleridir.3

1. BANKALARIN ÇEKLE İŞLEYECEK HESAP AÇMADA ÖZEN YÜKÜMLÜLÜĞÜ

Sözleşme özgürlüğü ilkesi çerçevesinde bankalar da diğer tüm gerçek ve tüzel kişiler gibi diledikleri kimselerle, diledikleri koşullarda sözleşme akdetmek hakkına sahiptirler. Bu bağlamda, kural olarak bankaların uy- gun gördükleri kimselerle çek anlaşması yaparak, bu kişilere çek karnesi verebileceklerine de şüphe yoktur. Ancak Çek Kanunu m. 2 hükmüne göre, bankalar çekle işleyecek hesap açarken gerekli dikkat ve özeni gös- termek mecburiyetindedirler.

5941 sayılı Çek Kanunu

Bankanın araştırma yükümlülüğü, çek hesapları ve çek defterleri

MADDE 2 /1

Bankalar, çek hesabı açılması ile ilgili olarak bu Kanun’la kendile- rine verilen görev ve yükümlülükleri yerine getirirken, çek hesabı aç- tırmak isteyenin yasaklı olup olmadığını bu Kanun hükümlerine göre araştırırlar; ayrıca ilgili kişinin ekonomik ve sosyal durumunun belir- lenmesinde gerekli basiret ve özeni gösterirler.

Banka, TTK’ya göre tüzel kişiliğe sahip bir tacirdir. TTK. m. 18/2 hük- müne göre her tacirin ticaretine ait bütün faaliyetlerinde “basiretli bir iş adamı gibi” hareket etmesi gerekmektedir. Bankalar, çek hesabı açarken veya mevcut bir hesaba çek karnesi verirken müşterisinin, mesleği, mali durumu, bu bağlamda düzenli bir geliri bulunup bulunmadığı, çek hesa- bı açmada yasaklı olup olmadığı gibi hususları da inceleyerek detaylı bir araştırma yapmak zorundadırlar. Çek hesabı açtırmak isteyenin yasaklı olup olmadığını, karşılıksız çeklerle ilgili olarak bankalar tarafından Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’na yapılan bildirimler ve Türkiye Cum- huriyet Merkez Bankası tarafından yapılan duyurular çerçevesinde araş- tırma yapacaktır. Yasaklılık durumu bulunan ya da ekonomik veya sosyal durumu çek kullanmaya müsait olmayan kimselere çek hesabı açan ve çek defteri veren bankalar bu yüzden zarar gören kimselerin zararından sorumlu tutulabilecektir.4

Sorumluluğun Hukuki Niteliği

Muhatap bankanın çekle işleyen hesap açarken ve çek karnesi verir- ken gerekli özeni göstermemesi nedeniyle zarar gören çek hamillerine karşı sorumluluğu haksız fiil hükümlerine (TBK. m. 49 vd) dayalı olacak- tır. Böylece çek hamili, muhatap bankanın ÇK. m. 2’ye aykırı davrandığı gerekçesiyle, bankanın kusurunu ve kendi nezdinde oluşan uygun illiyet bağı içindeki zararları ispatlayarak bir tazminat davası açma olanağına sahiptir.5

Hamilin zararı hangi anda oluşmuş sayılacaktır? Çekin karşılığının bulunmadığı gerekçesi ile bankaca ödeme yapılmadığı anda mı, yoksa ke- şideci ve diğer çek borçluları hakkında kambiyo senetlerine dayalı takibin semeresiz kalması durumunda mı? Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, hamilin banka hakkında ancak keşideci ve diğer çek borçlularını kambiyo senet- lerine dayalı haciz veya iflas yolu ile takip etmesine rağmen alacağını elde edememesi durumunda dava edebileceği görüşündedir.6

2. MUHATAP BANKANIN İNCELEME YÜKÜMLÜLÜĞÜ

Muhatap, kendisine ibraz edilen çeki ödemeden önce, bazı incelemeler yapmak zorundadır. Bu anlamda olmak üzere muhatap öncelikle keşide- ci ile arasında bir çek anlaşmasının olup olmadığını ve ibraz edilen çekin karşılığının mevcut olup olmadığını araştıracaktır. Çeki ibraz edenin be- delin ödenmesini talebe yetkili hamil sıfatını taşıyıp taşımadığını da ince- lemelidir. Emre yazılı çeklerde ibraz eden kişin meşru hamil olup olma- dığı kontrol edilirken, sadece cirolar arasında muntazam bir teselsülün olup olmadığı incelenecek, yoksa ciranta imzalarının gerçekliğine yönelik bir araştırma yapılmayacaktır. Buna karşılık muhatap çekteki keşideci imzasının gerçekten hesap sahibine ya da yetkili temsilcisine ait bulunup bulunmadığını inceleyerek, bu açıdan çekin sahte olup olmadığının yanı sıra, ayrıca çek üzerinde bir tahrifat yapılıp yapılmadığını da kontrol ede- cektir.

Bu inceleme yükümlülüğü açısından çekin, üzerine çek keşide edilen hesabın bulunduğu şubeye ibraz edilmesi ile muhatabın başka bir şube- sine ibraz edilmesi arasında hiçbir fark yoktur.7

Çeki ibraz edenin, nama yazılı çeklerde çekte adı yazılı olan ya da onun halefi olduğunu ispat eden, emre yazılı çeklerde ise düzgün bir ciro zinciri ile hak sahibi olduğu anlaşılan kişi olması gerekir. Ancak her iki halde de çeki ibraz eden kişinin, çekten dolayı hak sahibi olarak gözüken kişi olup olmadığını belirlemek açısından muhatap banka kimlik kontro- lü yapmak zorundadır. Öte yandan hamiline yazılı çeklerde senedin zil- yetliğini elinde bulunduran kişi meşru hamil sayılacağından, bankanın hak sahibini tespit açısından ayrıca bir inceleme yükümlülüğü yok ise de, uygulamada özellikle sahte ve tahrif edilmiş bir çekten kaynaklanan riziko nedeniyle burada da ödeme yapılan hamilin kimlik tespiti yoluna gidilmektedir.

3.MUHATABIN ÖDEMEME DOLAYISI İLE DOĞAN YÜKÜMLÜLÜKLERİ

Muhatap bankanın süresi içinde ibraz edilen bir çeki hamile ödeyebil- mesi için, öncelikle TTK’nın öngördüğü bütün unsurların çekte bulunma- sı gerekir. Ödeme için ibraz edilen çekin sahte veya tahrif edilmiş olduğu anlaşılır veya bu konuda şüpheye düşülürse, keşidecinin çek üzerindeki imzasıyla hesap kartonundaki imzasının farklı olduğu anlaşılırsa veya çe- kin ödeme için ibraz süresi geçtikten sonra muhataba ibrazı gerçekleşirse muhatap çeki ödemeyebilir.

3.1.Ödenmemiştir Kaydı

TTK. m. 808’de vaktinde ibraz edilmiş olan çekin ödenmemiş olduğu ve ödemeden imtina keyfiyetinin muhatap tarafından ibraz günü de gös- terilmek suretiyle çekin üzerine yazılmış olan tarihli bir beyanla tespit edileceği hükmü öngörülmüştür.

Çekin üzerine yazılan ödememe sebebi, çekin karşılıksız olmasının yanı sıra cayma, tedbir kararı, ibraz edilen senedin çek vasfını haiz ol- maması, çekin ibraz süresinin geçirilmiş olması, çekin sahte veya tahrif edilmiş bulunması veya mahkemece verilen ödeme yasağı kararı olabilir. Bundan dolayı muhatap bankanın ödememe nedenini açıkça çekin üzeri- ne yazması gerekir.8

3.2.Karşılıksızdır Kaydı

Bir çekin karşılıksız çek olarak nitelendirilebilmesi için her şeyden önce senedin çek niteliğine sahip olması gerekir. Ayrıca çekin ibrazında, karşılığının belirtilmiş olan hesapta bulunmaması gerekir. Başka bir an- latımla, çekin yetkili hamil tarafından muhatap bankaya ödeme için ibraz edilmesine rağmen yeterli karşılığı bulunmaması nedeniyle tamamen veya kısmen ödenmemesi durumunda çek karşılıksızdır. Keşidecinin aynı bankanın başka şubelerinde veya aynı şubenin değişik hesaplarında parasının bulunması halinde de çek karşılıksızdır.

Çek muhatap bankanın herhangi bir şubesine ibrazında ödenir (TTK m. 795, ÇK m.3/1). Hesapta çekin kısmi karşılığı varsa kısmi ödeme ya- pılır. Çekin karşılığının kısmen olması ya da tamamen karşılıksız olması halinde ayrıca bankanın ödemekle yükümlü olduğu tutarın da ödenmesi gerekir (ÇK m. 3/3). İbraz edildiğinde hesapta bulunan kısmi karşılığı veya ödemekle yükümlü olduğu miktarı ödemeyen banka çek hamiline her geçen gün için binde üç gecikme cezası öder (ÇK m. 3/7).

Hamilin bankaya çeki ibraz etmesi ve bankada çekin karşılığının çık- maması halinde hamilin talebi üzerine banka görevlisi tarafından karşı- lıksızdır işlemi yapılacaktır. Muhatap banka çek bedelinin muhatap tara- fından karşılanan kısmının hamilin kabul edip etmemesine göre iki türlü işlem yapacaktır. Hamil, banka tarafından ödenecek olan kısmi karşılığı kabul ederse, ÇK m. 3/6 gereğince çekin ön ve arka fotokopisi hamile verilerek aslı ise bankada kalacaktır.

Hamil banka tarafından ödenmesi gereken kısmi ödemeyi reddederse ÇK. m. 3/5 gereğince ibraz tarihi ve ödememe nedeni çekin üzerine yazılır ve çek üzerine imzası alınarak hamiline geri verilir, çekin ön ve arka foto- kopisi ise bankada kalacaktır. 9

Muhatap bankanın kendisine, süresinde ödeme için ibraz edilen kar- şılıksız bir çeki hata sonucu hamiline ödediği durumlarda, hamil çek bedelini tahsil etmiş olacağından söz konusu çek karşılıksız çek olarak nitelendirilemez. Hamile yapılan ödeme hukuken geçerlidir ve geçerli bir ödemenin tüm sonuçlarını doğurur. Hamilin müracaat borçlularına baş- vurma imkanı da kalmaz. Muhatap bankanın karşılıksız bir çeki ödediğin- de zarara uğrayacağı kesindir. Meydana gelen bu zararı TBK’nın sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre hata sonucu ödeme yaptığı hamilden geri talep edebileceği düşünülebilir. Muhatap bankanın hamilden hata sonucu ödediği bu bedeli sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre, geri isteyebil- mesi için haklı bir neden olmaksızın hamilin mal varlığında zenginleşme, bankanın malvarlığında ise bu zenginleşme oranında bir azalma olmalı- dır. Muhatap bankanın malvarlığında oluşan bu azalma hamil açısından bir zenginleşme meydana getirmemektedir. Zira hamil alacaklısı olduğu çek bedelini tahsil ettiğinden, muhatap bankanın ödediği karşılıksız çek bedelini sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre talep edemeyeceği açık- tır. Burada muhatap bankanın başvuracağı kişi keşidecidir.10 Muhatap bu ödeme dolayısıyla uğradığı zararı, somut olayın özelliklerine göre çek anlaşması, keşideci lehine açılan bir kredi sözleşmesi, vekaletsiz iş görme ya da en azından sebepsiz zenginleşme hükümleri kapsamında keşideci- den talep edebilir.11

4.KARŞILIKSIZ ÇEKLERDE MUHATAP BANKANIN MALİ SORUMLULUĞU

Süresi içinde ibraz edilen bir çekin ödenmemesi halinde, ödememe halinin tespitine geçilir. Ödememe halinin tespitinden sonra hamil, so- rumluluğu bulunan kişilere (düzenleyen, cirantalar ve varsa bunlara aval veren kişilere) başvuracaktır. Muhatap banka, kambiyo taahhüdü altına girmemiştir ancak Çek Kanunu m. 3/3 ve 6273 sayılı Kanun m. 2 ile deği- şiklik ile karşılıksız çeklerde muhatap bankanın çek yaprağı başına belir- li bir miktar hamile ödeme yapmasını öngörmüştür. Bu miktar için hesap sahibi ile banka arasında çek defterinin teslimi sırasında yapılmış olan ve dönülemeyecek nitelikte bir gayri nakdi kredi sözleşmesi bulunduğu kabul edilir.12

5941 Sayılı Kanun

İbraz, ödeme, çekin karşılıksız olduğunun tespiti ve gecikme cezası

MADDE 3 /3

Muhatap banka, ibraz eden düzenleyici dışındaki hamile, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için;
a) Karşılığının hiç bulunmaması hâlinde,
1) Çek bedeli altıyüz Türk Lirası veya üzerinde ise altıyüz Türk
Lirası,
2) Çek bedeli altıyüz Türk Lirasının altında ise çek bedelini, b) Karşılığının kısmen bulunması hâlinde,
1) Çek bedeli altıyüz Türk Lirası veya altında ise, çek bedelini aş- mamak koşuluyla, kısmî karşılığı altıyüz Türk Lirasına tamam- layacak bir miktarı,
2) Çek bedeli altıyüz Türk Lirasının üzerinde ise, çek bedelini aşmamak koşuluyla, kısmî karşılığa ilave olarak altıyüz Türk Lirasını,
ödemekle yükümlüdür.

*6273 sayılı Kanun m.2 ile değişiklik: “5941 sayılı Kanun’un 3. maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan “altıyüz” ibareleri “bin” şek- linde değiştirilmiştir.

Bu değişikliği takiben Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası tarafından 21 Ocak 2014 tarihli ve 28889 sayılı Resmi Gazete’de “Çek Defterlerinin Baskı Şekline, Bankaların Hamile Ödemekle Yükümlü Olduğu Miktar ile Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı Kararlarının Bildirilmesine ve Duyurulmasına İlişkin Tebliğ (Sayı: 2010/2)’de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Sayı: 2014/1)” yayımlandı. Söz konusu Tebliği ile:

20/1/2010 tarihli ve 27468 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Çek Def- terlerinin Baskı Şekline, Bankaların Hamile Ödemekle Yükümlü Olduğu Miktar ile Çek Düzenleme ve Çek Hesabı Açma Yasağı Kararlarının Bil- dirilmesine ve Duyurulmasına İlişkin Tebliğ (Sayı: 2010/2)’in Bankanın sorumlu olduğu miktar başlıklı 4 üncü maddesinde yer alan “binkırkbeş Türk Lirası” ibareleri “binyüzyirmi Türk Lirası (1.120 TL)” olarak değiştirilmiştir.

Buna göre, muhatap banka, ibraz eden düzenleyici dışındaki hamile, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için;

a) Karşılığının hiç bulunmaması halinde,

1) Çek bedeli binyüzyirmi Türk Lirası veya üzerinde ise binyüzyirmi Türk Lirası,
2) Çek bedeli binyüzyirmi Türk Lirasının altında ise çek bedelini, b)Karşılığının kısmen bulunması halinde,
1) Çek bedeli binyüzyirmi Türk Lirası veya altında ise çek bedelini aşmamak koşuluyla, kısmi karşılığı binyüzyirmi Türk Lirasına tamam- layacak bir miktarı,

2) Çek bedeli binyüzyirmi Türk Lirasının üzerinde ise çek bedelini aş- mamak koşuluyla, kısmi karşılığa ilave olarak binyüzyirmi Türk Lirasını ödemekle yükümlüdür.

Muhatap bankanın sorumlu olduğu bu miktar Türkiye İstatistik Ku- rumu’nca yayınlanan toptan eşya fiyatları yıllık endeksindeki değişmeler göz önünde tutularak, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından, her yıl ocak ayında yeniden belirlenip, Resmi Gazete’de yayınlanacaktır (ÇK m. 3/3).

ÇK’na 6273 Sayılı Kanun’la eklenen 3. maddenin 9. fıkrası uyarınca, çekin üzerindeki baskı tarihinden itibaren 5 yıl içinde çek ibraz edilmez- se, muhatap bankanın bu kanuni garanti sorumluluğu da sona erecektir.

4.1.Hamilin İstemi Olmayıp Da Muhatap Bankanın Yasal Ödemek- le Yükümlü Olduğu Miktarı Teklif Etme Zorunluluğunun Bulunup Bulunmadığı Sorunu

Hamili korumaya yönelik yaklaşımımızın sonucu olarak, hamilin açık bir istemi olmaksızın da, muhatap bankanın yasal ödemekle yükümlü bu- lunduğu miktarın ödenmesini hamile teklif etmesi gerekecektir. Yargıtay 19. HD 15.02.2005 tarihinde 1234 Sayılı Kararı’nda mahkemenin söz ko- nusu yasal ödemekle yükümlü olduğu miktarın hamile ödenebilmesi için hamilin bu konuda açık bir istemini arayan kararını bozmuştur. Dolayısı ile hamil çeki ödenmek için ibraz ettiğinde, muhatap banka söz konusu kanuni garanti miktarını ödemeye hazır olduğunu belirterek ödeme tek- lifinde bulunmalıdır.

4.2.Hamilin Muhatap Bankanın Ödemekle Yükümlü Olduğu Miktarı Reddetmekle Temerrüde Düşüp Düşmeyeceği Sorunu

Çek hamili, kısmi karşılığı almaktan kaçınmış olacağından, muhata- bın yasal olarak ödemekle yükümlü olduğu miktar oranında alacaklı te- merrüdüne düşmüş sayılacak ve reddedilen kısım bakımından keşideci dışındaki çek borçlularına karşı sahip olduğu başvuru hakkını da kaybe- decektir. Hamilin kısmi karşılığı kabul etmeyeceğini muhataba bildirmesi üzerine muhatap yetkilisi, çekin üzerine kısmi karşılığının ödenmesinin kendisine önerildiği halde hamil tarafından reddedildiği şerhini düşmeli, aynı zamanda şerhin altına hamilin imzasını almalı ve söz konusu çekin ön ve arka yüzünün fotokopisini kendisinde saklı tutarak çekin aslını hamile iade etmelidir.13

5.MUHATABIN KARŞILIK OLMASINA RAĞMEN ÖDEMEMEKTEN DOĞAN SORUMLULUĞU

Çek karşılığı bulunması halinde bankanın ödemekle yükümlü olup olmadığı hukukumuzda süregelen tartışmadır. Bir fikre göre, muhatap banka çekin ibraz süresi içinde ve karşılık olsa bile ödemekle yükümlü değildir. Muhatap banka sadece hizmet ifa eden bir kurum olup, düzenle- yene karşı sorumludur. Diğer bir görüşteki yazarlara göre ise çekin öde- me aracı olma işlevi vardır ve karşılığın ödenmesini sağlamak, hamilin bu yöndeki güvenini korumak gerekir. Her ne kadar muhatap banka kam- biyo borçlusu sıfatı taşımasa da, muhatabın hamil karşısında, süresinde ibraz edilen ve karşılığı bulunan çekler bakımından genel bir ödeme yü- kümü vardır.14

5941 sayılı ÇK m. 3 fıkra 1 ve 7’ye bakılırsa süresinde ibraz edilen ve karşılığı bulunan çekin karşılığının ödenmesi gerektiği anlaşılacaktır:

İbraz, ödeme, çekin karşılıksız olduğunun tespiti ve gecikme cezası

MADDE 3 /1

Karşılığı bulunan çek, hesabın bulunduğu muhatap bankanın herhangi bir şubesine ibraz edildiğinde hamilin varsa vergi kimlik numarası saptandıktan sonra ödenir.

MADDE 3/7

Banka;

a) Çekin karşılığının hesapta bulunmasına rağmen hamiline ödenmesinin geciktirilmesi,

b) Kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarın hamile ödenmesinin geciktirilmesi,

hâllerinde, çek hamiline, her geçen gün için binde üç gecikme cezası öder.

Muhatap bankanın süresi içerisinde ibraz edilen çeki, karşılığı bulun- masına rağmen ödememesi, onu kambiyo ilişkisine kesinlikle sokmaz.

Bu anlamda hamilin, muhatabı kambiyo hukukuna dayalı müracaat hak- kı kapsamında sorumlu tutması, takip ve dava etmesi mümkün değildir. Karşılığı bulunan bir çek bedelini ödemeyen muhatap bankanın hamile karşı haksız fil hükümlerince; bazı yazarlarca ise “kanundan doğan borç ilişkisi” uyarınca sorumlu olacağı belirtilmektedir.15 Karşılığı bulunan bir çekin ödenmemesi halinde, muhatap bankanın düzenleyene karşı da so- rumluluğu doğacaktır. Düzenleyen bu sebeple doğan zararını haksız fiil hükümleri uyarınca tazmin ettirebileceği gibi muhatap banka ile arasın- daki çek anlaşmasına da dayanabilecektir.16

6. SAHTE VE TAHRİF EDİLMİŞ ÇEKİN MUHATAP BANKA TARAFINDAN ÖDENMESİ HALİNDE SORUMLULUK

Sahte ve tahrif edilmiş bir çeki hamiline ödemiş olmasından dolayı doğan zarar, muhatap bankaya aittir. Buradaki zararın keşidecinin zararı olduğu kabul edilmelidir. Zira muhatap banka ödemeyi önce keşidecinin kendi nezdindeki hesabından yapar. TTK m. 812’nin kaleme alınış tarzından muhatap bankanın keşidecinin uğradığı zararı karşılamak zorunda olduğu anlaşılır. Bu nedenle muhatap banka ödediği bedeli keşidecinin kendi nezdindeki hesabından düşemez. Muhatap banka bu durumda zararını ancak sahtecilik ve tahrifat fiilinin failinden talep edebilir. Bu ey- lemlerin failleri oluşan zarardan TBK m. 49 vd. hükümleri kapsamında sorumlu olacaktır.

Sahtelikten kasıt, esasen çek üzerinde keşideciye izafe edilen imzanın gerçekte hesap sahibine ait olmamasıdır. Zira muhatap ciro zincirinde yer alan imzaların sıhhatini araştırmakla yükümlü değildir. Dolayısıyla kambiyo ilişkisine dâhil olanlardan sadece keşidecinin imzasındaki sah- telik hallerinde, bir sahte çekten söz edilebilecektir. Çekte tahrifat ise, çek üzerindeki beyanların ilgililerin rızası olmaksızın değiştirilmesidir. Bu açıdan keşidecinin zararına yol açacak en önemli tahrifat, şüphesiz çekte- ki bedel kısmında değişiklik yapılması ve böylece keşidecinin hesabından daha yüksek bir miktarın çekilmesidir. İşte bu her iki olasılıkta da çeke ilişkin bir ödeme yapılması halinde, keşidecinin uğrayacağı zararı TTK m.812 uyarınca muhatap tazmin etmek zorunda kalacaktır.17

Sahte veya tahrif edilmiş çek

MADDE 812/1

Sahte veya tahrif edilmiş bir çeki ödemiş olmasından doğan zarar muhataba ait olur; meğerki senette düzenleyen olarak gösterilen kişiye, kendisine verilen çek defterini iyi saklamamış olması gibi bir kusu- run yüklenmesi mümkün olsun.

Anılan bu yasal hüküm, muhatap banka ile çeki düzenleyen arasındaki ilişki yönünden önemlidir. Banka ibraz edilen çeki öderken çekin sahte (örneğin imzanın düzenleyene ait olmadığı) veya tahrif edilmiş bulunup bulunmadığını özenle inceleyerek ödeme yapmak zorundadır. Sorumlu- luk yasadan doğan kusursuz sorumluluk niteliğindedir. Ancak ödenmede düzenleyen kişi de kusurlu olabilir (örneğin, çek defterini iyi saklamamış olması, imzanın sahte olduğunu zamanında bankaya bildirmemesi, çekin kaybını, bazı çek yapraklarının kaybını bildirmemesi gibi). Düzenleyenin kusurunu banka ispat edecektir. İspat edemezse muhatap kusursuz dahi olsa düzenleyenin zararını yüklenecektir. Karşılıklı kusur varsa oranları- na göre zarar paylaştırılır.18

6.1.Sorumluluğun Niteliği

TTK m.812’de düzenlenen muhatabın sorumluluğu kanundan doğan kusursuz sorumluluk hallerinden biridir. Bankanın ödemede hiç bir ku- suru olmasa dahi, zarara banka katlanacaktır. Muhatap banka kusur- suzluğunu ispat etse bile, sorumluluktan kurtulamaz. Muhatap banka bu sorumluluktan sadece sahte ve tahrif edilmiş çeki ödemesinden dolayı keşideciye bir kusurun yükleneceği hallerde, keşidecinin bu kusuru ora- nında kurtulur. Keşidecinin kusursuz olduğu durumlarda veya muhatap bankaca bu tür bir iddia bulunmadığı sürece, zarar kusursuz da olsa sorumluluğun hukuki dayanağı, kusursuz sorumluluk olduğu için zarar bankaca karşılanacaktır.

Zarara katlanan banka, işlemi yapan banka personeline rücu edebilir mi? Tahrifatın aldatma kabiliyetine haiz olması ve bu çekin bankaya ibra- zı sonucunda gerekli ve yeterli özen ve titizlik gösterilmesine rağmen zarar verici sonucu doğuran eyleme engel olunamaması durumunda ve görevli- lerin kusurlu davranışlarının tespit olunamaması halinde sorumlulukları bulunmamaktadır.19

Keşidecinin kusuru belirlenirken, hangi fiillerin kusurlu olabileceğini saptayabilmek için, keşidecinin dikkat ve özen mükellefiyetinin sınırlarını iyi tespit etmek gerekir. Keşidecinin tacir olması halinde basiretli bir tacir gibi davranması gerekecektir (TTK m.18). Keşidecinin tacir olmaması halinde kendisinden makul bir insanın göstermesi gereken dikkat ve özen beklenmelidir.

Çekin, gereken dikkat ve özen gösterilmeden doldurulmuş olması, çe- kin lehtara tesliminde dikkatsiz davranılması, güvenilir olmayan kimseye bilerek çek verilmesi, çekte sahtekarlık ve tahrifatı kolaylaştırıcı davra- nışlar keşidecinin kusuru olarak değerlendirilir.

6.2.Sorumluluktan Kurtulma Şartı

Uygulamada muhatap bankalar çek sözleşmesine koydukları hüküm- lerle sahte veya tahrif edilmiş bir çeki ödemekten doğan tüm sorumlulu- ğu keşideciye yüklemek istemektedirler. Ancak muhatap bankaları sahte veya tahrif edilmiş bir çeki ödemekten dolayı sorumluluktan kurtarmayı amaçlayan bir düzenleme, muhatap bankanın böyle bir çeki ödemede ağır kusurunun bulunduğu durumlarda TBK m. 11520 hükmüne göre hüküm ifade etmez.

7.MUHATAP BANKANIN BİLDİRİM YÜKÜMLÜLÜĞÜ

a.Hamiline çek hesabı sahiplerinin açık kimlikleri, adresleri, vergi kimlik numaraları, bu hesaplardan ödeme yapılan kişilere ait bu bilgiler ile bu kişilere yapılan ödemelerin tutarları ilgili bankalar tarafından dö- nemler itibarıyla Gelir İdaresi Başkanlığı’na elektronik ortamda bildirilir (ÇK m.4/1).

b.Tacir tüzel kişi veya onun faaliyetleri ile ilişkilendirilmek kaydıyla, tüzel kişinin gerçek kişi ortakları, ortakların ilgili bulunduğu veya tüzel kişinin veya ortaklarının etkisi altında bulundurduğu gerçek kişiler ile tüzel kişinin yönetim organında görev alan veya temsilcisi sıfatını taşıyan gerçek kişiler adına açılmış olan çek hesapları, tacir tüzel kişiye ait kabul edilir. Söz konusu ilişkinin varlığına yönelik emarelerin bulunması hâlin- de, hesabın bulunduğu banka şubesi durumu Gelir İdaresi Başkanlığına bildirir (ÇK m. 4/2).

Bu hüküm, tüzel kişi tacirin kendisi veya onun faaliyetleri ile ilişkilen- dirilen gerçek kişi ortaklarının çek hesaplarının, tüzel kişi tacire ait ola- cağını söylemektedir. Böylelikle Çek Kanunu çek hesabı yönünden tüzel kişilik perdesini aralayarak, tüzel kişi tacirin gerçek kişi ortaklarına ait çek hesaplarını, tüzel kişi tacire ait kabul etmektedir.21 TEKİNALP de bir- çok tüzel kişinin, işlemlerini gerçek kişinin çek hesabından yürütmekte olduğunu, tüzel kişi böylece kendi işlemlerini “peçelemektedir” diyerek “peçeleme”nin arkasına uzanma amacının güdüldüğünü ima etmektedir.

c.Bankalar, hamiline çek defteri yaprağını kullanmadan hamiline çek düzenlendiğini tespit etmeleri hâlinde, mevcut delilleriyle birlikte durumu, tespit tarihinden itibaren en geç bir hafta içinde Cumhuriyet Başsavcılığına ve Gelir İdaresi Başkanlığına bildirmekle yükümlüdür (ÇK m. 4/3).

Hamiline çek defteri yaprağını kullanmadan, hamiline düzenlenen çek- lerin geçerli olup olmadığı konusunda yasada açık bir düzenleme yoktur. ÇK m. 2/9’da “Türk Ticaret Kanunu’ndaki unsurları taşıması kaydıyla, düzenlenen çekin bu maddede yer alan koşullara aykırı olması çekin geçerliliğini etkilemez” denildiğinden; matbu “hamiline” ibaresi taşımayan hamile yazılı çekler, TTK hükümlerine uyulması şartıyla geçerli sayıla- caktır. Ancak hamiline çek defteri yaprağını kullanmadan hamiline çek düzenleyen kişi, bu aykırılığı içeren her çekle ilgili olarak bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılacaktır (ÇK m. 7/9). Bankalar, hamiline çek defteri yaprağını kullanmadan hamiline çek düzenlendiğini tespit etmele- ri halinde, mevcut delilleriyle birlikte durumu, tespit tarihinden itibaren en geç 1 hafta içinde Cumhuriyet Başsavcılığına ve Gelir İdaresi Başkanlı- ğına bildirmekle yükümlüdür (ÇK m. 4/3).22

SONUÇ

5941 sayılı Çek Kanunu çek kullanımından doğan olumsuzlukları gi- dermek için bir takım önlemler öngörmüştür. Muhatap bankaya bazı mü- kellefiyetler yüklemiştir.

Çekte muhatabı belirlerken, “Türkiye’de ödenecek çeklerde muhatap olarak Türk Ticaret Kanunu’na göre, sadece bankalar kanununa tabi bir banka gösterilebilir” kuralını belirtmeliyim.

Muhatap banka süresinde ödeme için kendisine ibraz edilen bir çekin kısmen karşılığı bulunduğu hallerde bu miktarı ödemekle yükümlüdür. Muhatap bankanın çek bedelinin kısmen veya tamamen ödenmeyeceğinin tespiti halinde ibraz tarihi ve kısmen ödememe nedenini çekin üzerine yazarak çeki hamile geri vermesi gerekmektedir.

Muhatap banka çekin karşılıksız kalması üzerine yeterli karşılığı ol- madığı için çekin ödenmediği ve hesap sahibi hakkındaki bilgileri Tür- kiye Cumhuriyeti Merkez Bankasına bildirmekle yükümlüdür. Sahte ve tahrif edilmiş bir çekin hamile ödenmesinden doğan zarar Türk Ticaret Kanunu’nun m.812 hükmünde öngörüldüğü gibi muhatap bankaya ait olmaktadır. Muhatap bankanın kanundan doğan bu sorumluluğu kusur- suz sorumluluktur. Herhangi bir kusurun bulunmadığı hallerde dahi bu ödeme nedeniyle keşidecinin uğradığı zararı karşılamak zorundadır. Keşideciye kendisine bırakılan çek defterini iyi saklamamış olması gibi bir kusurun yüklenebildiği durumlarda ise muhatap banka keşidecinin bu kusuru oranında sorumluluktan kurtulur.


İSTANBUL BAROSU DERGİSİ • Cilt: 88 • Sayı: 4 • Yıl:  2014

Aygül KIZILAY - İstanbul Barosu stajyer avukatlarından 


===========================
dipnotlar

2 Bankacılık Kanunu
MADDE 2- Türkiye’de kurulu mevduat bankaları, katılım bankaları, kalkınma ve ya- tırım bankaları, yurt dışında kurulu bu nitelikteki kuruluşların Türkiye’deki şubeleri, finansal holding şirketleri, Türkiye Bankalar Birliği, Türkiye Katılım Bankaları Birliği, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu, Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu ve bun- ların faaliyetleri bu Kanun hükümlerine tâbidir.
3 ŞAHİNALP, Kaan, Çekte Muhatap ve Muhatap Bankanın Hukuki Sorumluluğu, Sayıştay Dergisi, S.39, s.78
4 KAYAR, İsmail, 2013, Ticaret Hukuku, Seçkin, s. 705
5 TEKİL, Müge, 1997, Çekte Muhatap Bankanın Hukuki Sorumluluğu, İstanbul, Beta, s.52
6 Yargıtay 19. HD. 19.3.1993 tarih E. 6584 K. 2158
7 ÜLGEN/HELVACI/KENDİGELEN/KAYA, 2006, Kıymetli Evrak Hukuku, Vedat, s.221
8 REİSOĞLU, Seza, 1985, Türk Hukukunda Bankacılık Uygulamasında Çek, s.114
9 İbraz, ödeme, çekin karşılıksız olduğunun tespiti ve gecikme cezası
MADDE 3
(5) Muhatap bankanın üçüncü fıkraya göre ödemekle yükümlü olduğu tutar dahil, kısmî ödemenin hamil tarafından kabul edilmemesi hâlinde, ikinci fıkra hükmüne göre kar- şılıksızdır işlemi yapılır; ibraz tarihi ile ödememe nedeni çekin üzerine yazılır ve çek, üzerine imzası alınarak hamiline geri verilir; ön ve arka yüzünün fotokopisi banka tara- fından saklanır. Çek hesabında hiç karşılığın bulunmaması ve hamilin sadece muhatap bankanın üçüncü fıkraya göre ödemekle yükümlü olduğu tutarın ödenmesini talep etme- si hâlinde de bu fıkra hükmüne göre işlem yapılır.
(6) Muhatap bankanın üçüncü fıkraya göre ödemekle yükümlü olduğu tutar dahil kısmî ödeme hâlinde, çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi ücretsiz olarak hamile verilir. Çek hamili, bu fotokopiyle müracaat borçlularına veya kambiyo senetleri hakkındaki takip usullerine başvurabileceği gibi, Cumhuriyet başsavcılığına şikâyette bulunurken dilekçesine bu fotokopiyi ekleyebilir ve bunu icra daireleri ile mahkemelerde ispat aracı olarak kullanabilir.
10 ŞAHİNALP, Kaan, agm, s.85
11 ÜLGEN/HELVACI/KENDİGELEN/KAYA, age, s.225
12 KAYAR, İsmail, age, s.709
13 GÜNAY, Erhan, 2013,Uygulamalı Çek Rehberi, Seçkin, s.213
14 BAHTİYAR, Mehmet, 2013, Kıymetli Evrak Hukuku, Beta, s.160,161
15 ÜLGEN/HELVACI/KENDİGELEN/KAYA, age, s.219
16 KAYAR, İsmail, age, s.708
17 ÜLGEN/HELVACI/KENDİGELEN/KAYA, age, s.226
18 GÜNAY, Erhan, age, s.73
19 GÜNAY, Erhan, age, s.73
20 Sorumsuzluk anlaşması
MADDE 115- Borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapı- lan anlaşma kesin olarak hükümsüzdür.
21 ULUSOY, Erol, 2010, Yeni Çek Kanunu’na Göre Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması, İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.1, S.1, s.72
22 REİSOĞLU, Seza, Yeni Çek Kanunu ve Hukuki Sorunlar, Bankacılar Dergisi, S. 72, s.51


KAYNAKÇA

• BAHTİYAR, Mehmet, 2013, Kıymetli Evrak Hukuku, Beta

• GÜNAY, Erhan, 2013, Uygulamalı Çek Rehberi, Seçkin Yayınevi

• KAYAR, İsmail, 2013, Ticaret Hukuku, Seçkin Yayınevi

• REİSOĞLU, Seza, 2010, Yeni Çek Kanunu ve Hukuki Sorunlar, Bankacılar Dergisi, S. 72

• REİSOĞLU, Seza, 1985, Türk Hukukunda ve Bankacılık Uygulamasında Çek

• ŞAHİNALP, Kaan, 2000, Çekte Muhatap ve Muhatap Bankanın Hukuki Sorumluluğu,
Sayıştay Dergisi, S.39

• TEKİL, Müge, 1997, Çekte Muhatap Bankanın Hukuki Sorumluluğu, İstanbul, Beta

• ULUSOY, Erol, 2010, Yeni Çek Kanunu’na Göre Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması,
İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.1, S.1

• ÜLGEN, Hüseyin / HELVACI, Mehmet/ KENDİGELEN, Abuzer/ KAYA, Arslan, 2006, Kıy-
metli Evrak Hukuku, Vedat Kitapçılık  

Bu İçeriğe Tepki Ver (en fazla 3 tepki)

Bu içerik ile ilgili görüşler